常微分方程 · 知识点全解
> 参考教材:王高雄等《常微分方程》第三版(高等教育出版社)
> 适用对象:数学、物理、工科各专业 | 先修:高等数学
目录结构
| 章节 | 名称 | 核心主题 | 难度 |
|---|---|---|---|
| 第1章 | 一阶微分方程 | 初等积分法 | ⭐⭐ |
| 第2章 | 一阶微分方程的解的存在定理 | 解的存在唯一性 | ⭐⭐⭐ |
| 第3章 | 高阶微分方程 | 线性方程、常数变易法 | ⭐⭐⭐ |
| 第4章 | 线性微分方程组 | 矩阵法解方程组 | ⭐⭐⭐⭐ |
| 第5章 | 定性理论与稳定性 | 相图、Lyapunov稳定性 | ⭐⭐⭐⭐ |
第1章 一阶微分方程
1.1 基本概念
1.2 可分离变量方程
1.3 齐次方程
1.4 一阶线性方程
1.5 伯努利方程
1.6 恰当方程与积分因子
第2章 解的存在定理
2.1 皮卡存在唯一性定理
2.2 解的延拓
第3章 高阶微分方程
3.1 常系数线性齐次方程
3.2 常系数线性非齐次方程
3.3 欧拉方程
第4章 线性微分方程组
4.1 一阶线性微分方程组
4.2 齐次方程组的基解矩阵
4.3 非齐次方程组的解法
第5章 定性理论初步
5.1 相图与轨线
5.2 稳定性
5.3 Lyapunov直接法
🔑 重要公式
| 类别 | 公式 |
|---|---|
| 一阶线性通解 | y = e^∫Pdx[∫Qe^∫Pdxdx + C] |
| 伯努利方程 | y'+P(x)y=Q(x)yⁿ → z=y^(1−n) |
| 恰当条件 | ∂M/∂y = ∂N/∂x |
| 欧拉方程 | xⁿy⁽ⁿ⁾+...+aₙy=f(x) → x=eᵗ |
📝 配套练习题
第1章 一阶微分方程 练习题
1.1 基本概念
指出下列微分方程的阶数,并判断是否为线性方程:
(1) $y''' + 3y'' - 2y' + y = \sin x$
(2) $(y')^2 + y = e^x$
(3) $x^2 y'' + xy' + (x^2 - n^2)y = 0$
(1) 三阶线性方程(未知函数 $y$ 及其各阶导数均以一次幂出现)
(2) 一阶非线性方程(含有 $(y')^2$ 项)
(3) 二阶线性方程(Bessel方程,$y$ 和其导数均为一次)
线性方程的标准形式:$a_n(x)y^{(n)} + a_{n-1}(x)y^{(n-1)} + \cdots + a_1(x)y' + a_0(x)y = f(x)$,系数仅依赖于 $x$。
验证 $y = C_1 e^{-x} + C_2 e^{2x}$ 是微分方程 $y'' - y' - 2y = 0$ 的通解,并求满足初值条件 $y(0)=1,\ y'(0)=2$ 的特解。
先代入验证:$y' = -C_1 e^{-x} + 2C_2 e^{2x}$,$y'' = C_1 e^{-x} + 4C_2 e^{2x}$
$y'' - y' - 2y = (C_1 e^{-x} + 4C_2 e^{2x}) - (-C_1 e^{-x} + 2C_2 e^{2x}) - 2(C_1 e^{-x} + C_2 e^{2x}) = 0$ ✓
代入初值:$y(0) = C_1 + C_2 = 1$
$y'(0) = -C_1 + 2C_2 = 2$
解得 $C_2 = 1$,$C_1 = 0$
特解:$y = e^{2x}$
1.2 可分离变量方程
求解方程:$\dfrac{dy}{dx} = \dfrac{y^2}{x+1}$
分离变量:$\dfrac{dy}{y^2} = \dfrac{dx}{x+1}$
两边积分:$\displaystyle\int y^{-2}dy = \int \dfrac{dx}{x+1}$
$-y^{-1} = \ln|x+1| + C$
解得:$y = -\dfrac{1}{\ln|x+1| + C}$
⚠️ 注意 $x \neq -1,\ y \neq 0$。
求解初值问题:$\dfrac{dy}{dx} = 2xy$,$y(0) = 3$
分离变量:$\dfrac{dy}{y} = 2x dx$($y \neq 0$)
积分:$\ln|y| = x^2 + C$
$y = \pm e^C \cdot e^{x^2} = C_1 e^{x^2}$
代入 $y(0)=3$:$3 = C_1 \cdot e^0 = C_1$
特解:$y = 3e^{x^2}$
求解方程:$\dfrac{dy}{dx} = \dfrac{y(1-x)}{x(1-y)}$,并指出奇解(若存在)。
分离变量:$\dfrac{1-y}{y}dy = \dfrac{1-x}{x}dx$
$\left(\dfrac{1}{y} - 1\right)dy = \left(\dfrac{1}{x} - 1\right)dx$
积分:$\ln|y| - y = \ln|x| - x + C$
$\ln\left|\dfrac{y}{x}\right| = y - x + C$
通解:$\ln\left|\dfrac{y}{x}\right| = y - x + C$
奇解检查:$y=0$ 和 $x=0$ 在分离过程中被排除,代入原方程验证
当 $y=0$ 时,$\dfrac{dy}{dx}=0$,右边 $=0$,$y=0$ 是奇解
当 $x=0$ 时,方程无定义
因此 $y \equiv 0$ 是一个奇解。
1.3 齐次方程
求解方程:$\dfrac{dy}{dx} = \dfrac{y}{x} + \tan\dfrac{y}{x}$
令 $u = \dfrac{y}{x}$,则 $y = ux$,$\dfrac{dy}{dx} = u + x\dfrac{du}{dx}$
代入:$u + x\dfrac{du}{dx} = u + \tan u$
$x\dfrac{du}{dx} = \tan u$
分离变量:$\cot u\ du = \dfrac{dx}{x}$
积分:$\ln|\sin u| = \ln|x| + C$
$\sin u = C_1 x$($C_1 = \pm e^C$)
回代 $u = y/x$:$\sin\dfrac{y}{x} = C_1 x$
求解方程:$(x^2 + y^2)dx - xydy = 0$
变形:$\dfrac{dy}{dx} = \dfrac{x^2 + y^2}{xy} = \dfrac{x}{y} + \dfrac{y}{x}$
令 $u = \dfrac{y}{x}$,代入:$u + x\dfrac{du}{dx} = \dfrac{1}{u} + u$
$x\dfrac{du}{dx} = \dfrac{1}{u}$
$u\ du = \dfrac{dx}{x}$
积分:$\dfrac{1}{2}u^2 = \ln|x| + C$
回代:$\dfrac{y^2}{2x^2} = \ln|x| + C$
通解:$y^2 = 2x^2(\ln|x| + C)$
1.4 一阶线性方程
求解方程:$y' + 2xy = xe^{-x^2}$
$P(x) = 2x$,$Q(x) = xe^{-x^2}$
积分因子:$\mu(x) = e^{\int 2x dx} = e^{x^2}$
$y \cdot e^{x^2} = \int xe^{-x^2} \cdot e^{x^2} dx = \int x dx = \dfrac{x^2}{2} + C$
通解:$y = e^{-x^2}\left(\dfrac{x^2}{2} + C\right)$
求解初值问题:$y' - \dfrac{2}{x+1}y = (x+1)^3$,$y(0) = 1$
$P(x) = -\dfrac{2}{x+1}$,$Q(x) = (x+1)^3$
积分因子:$\mu(x) = e^{\int -\frac{2}{x+1}dx} = e^{-2\ln|x+1|} = (x+1)^{-2}$
$y \cdot (x+1)^{-2} = \int (x+1)^3 \cdot (x+1)^{-2} dx = \int (x+1) dx = \dfrac{(x+1)^2}{2} + C$
$y = (x+1)^2\left[\dfrac{(x+1)^2}{2} + C\right]$
代入 $y(0)=1$:$1 = 1^2\left(\dfrac{1}{2} + C\right)$,$C = \dfrac{1}{2}$
特解:$y = \dfrac{(x+1)^2[(x+1)^2 + 1]}{2}$
1.5 伯努利方程
求解伯努利方程:$y' + y = xy^3$
这是 $n=3$ 的伯努利方程。令 $z = y^{1-3} = y^{-2}$
则 $z' = -2y^{-3}y'$,原方程两边乘以 $-2y^{-3}$:
$-2y^{-3}y' - 2y^{-2} = -2x$
$z' - 2z = -2x$(关于 $z$ 的一阶线性方程)
$\mu(x) = e^{\int -2 dx} = e^{-2x}$
$z \cdot e^{-2x} = \int -2x e^{-2x} dx = xe^{-2x} + \dfrac{1}{2}e^{-2x} + C$
$z = x + \dfrac{1}{2} + Ce^{2x}$
回代 $z = y^{-2}$:$y^{-2} = x + \dfrac{1}{2} + Ce^{2x}$
即 $y^2 = \dfrac{1}{x + \frac{1}{2} + Ce^{2x}}$
求解初值问题:$y' - y = xy^2$,$y(0) = 1$
$n=2$ 的伯努利方程。令 $z = y^{1-2} = y^{-1}$
$z' = -y^{-2}y'$,原方程两边乘以 $-y^{-2}$:
$-y^{-2}y' + y^{-1} = -x$
$z' + z = -x$
$\mu(x) = e^{\int dx} = e^x$
$z \cdot e^x = \int -x e^x dx = -(x-1)e^x + C$
$z = -(x-1) + Ce^{-x} = 1 - x + Ce^{-x}$
代入 $y(0)=1$,$z(0)=1$:$1 = 1 - 0 + C$,$C=0$
特解:$y^{-1} = 1 - x$,即 $y = \dfrac{1}{1-x}$($x \neq 1$)
1.6 恰当方程与积分因子
判断方程 $(2x + 3y)dx + (3x + 4y)dy = 0$ 是否为恰当方程,若是则求解。
$M(x,y) = 2x + 3y$,$N(x,y) = 3x + 4y$
$\dfrac{\partial M}{\partial y} = 3$,$\dfrac{\partial N}{\partial x} = 3$
$\dfrac{\partial M}{\partial y} = \dfrac{\partial N}{\partial x}$,是恰当方程
求势函数 $F$:$F_x = M = 2x + 3y$
$F = \int (2x + 3y)dx = x^2 + 3xy + \varphi(y)$
$F_y = 3x + \varphi'(y) = N = 3x + 4y$
$\varphi'(y) = 4y$,$\varphi(y) = 2y^2 + C_1$
通解:$x^2 + 3xy + 2y^2 = C$
方程 $(2xy + y^2)dx + (x^2 + 2xy + y^2)dy = 0$ 不是恰当方程,求积分因子并求解。
$M_y = 2x + 2y$,$N_x = 2x + 2y + 0 = 2x + 2y$
等等,$M_y = 2x + 2y$,$N_x = 2x + 2y$,二者相等!
实际上 $\dfrac{\partial M}{\partial y} = \dfrac{\partial N}{\partial x}$,方程本身就是恰当方程
$F_x = 2xy + y^2$
$F = \int (2xy + y^2)dx = x^2y + xy^2 + \varphi(y)$
$F_y = x^2 + 2xy + \varphi'(y) = x^2 + 2xy + y^2$
$\varphi'(y) = y^2$,$\varphi(y) = \dfrac{y^3}{3}$
通解:$x^2y + xy^2 + \dfrac{y^3}{3} = C$
求证方程 $ydx - xdy = 0$ 不是恰当方程,并找出一个积分因子 $\mu(x,y)$ 使其变为恰当方程,然后求解。
$M = y$,$N = -x$
$\dfrac{\partial M}{\partial y}=1$,$\dfrac{\partial N}{\partial x}=-1$,不相等,不是恰当方程
尝试 $\mu(x) = \dfrac{1}{x^2}$(经验公式:$\dfrac{M_y - N_x}{N} = \dfrac{1-(-1)}{-x} = -\dfrac{2}{x}$,仅依赖于 $x$)
乘以 $\mu(x) = \dfrac{1}{x^2}$ 后:
$\dfrac{y}{x^2}dx - \dfrac{1}{x}dy = 0$
此时 $\tilde M = \dfrac{y}{x^2}$,$\tilde N = -\dfrac{1}{x}$
$\tilde M_y = \dfrac{1}{x^2}$,$\tilde N_x = \dfrac{1}{x^2}$,相等 ✓
求势函数:$F_x = \dfrac{y}{x^2}$,$F = -\dfrac{y}{x} + \varphi(y)$
$F_y = -\dfrac{1}{x} + \varphi'(y) = -\dfrac{1}{x}$,$\varphi'(y)=0$
通解:$-\dfrac{y}{x} = C$,即 $y = Cx$
实际上 $ydx - xdy$ 的积分因子有多种选择,$\dfrac{1}{x^2}$、$\dfrac{1}{y^2}$、$\dfrac{1}{x^2+y^2}$ 等都行。
第2章 解的存在定理 练习题
2.1 皮卡存在唯一性定理
对于初值问题 $y' = x^2 + y^2$,$y(0) = 0$,试确定皮卡存在唯一性定理适用的矩形域。
$f(x,y) = x^2 + y^2$ 在 $\mathbb{R}^2$ 上连续,但需检查 Lipschitz 条件
$\dfrac{\partial f}{\partial y} = 2y$,在有界闭矩形域 $R: |x| \leq a, |y| \leq b$ 上
$\left|\dfrac{\partial f}{\partial y}\right| = |2y| \leq 2b$,所以 Lipschitz 常数 $L = 2b$
$M = \max\limits_{(x,y)\in R} |f(x,y)| = a^2 + b^2$
解的局部存在区间 $h = \min\left\{a, \dfrac{b}{a^2 + b^2}\right\}$
选取 $a=1$,$b=1$ 时:$h = \min\{1, \frac{1}{2}\} = \frac{1}{2}$
所以在矩形域 $|x| \leq 1, |y| \leq 1$ 上解存在且唯一,至少存在于 $|x| \leq \frac{1}{2}$ 上。
用皮卡逐次逼近法求初值问题 $y' = 2x(y+1)$,$y(0) = 0$ 的前两次逼近 $y_1(x)$ 和 $y_2(x)$,并写出极限解。
$y_0(x) = y(0) = 0$
$y_1(x) = y(0) + \displaystyle\int_0^x f(t, y_0(t)) dt = 0 + \int_0^x 2t(0+1) dt = \int_0^x 2t dt = x^2$
$y_2(x) = 0 + \displaystyle\int_0^x 2t(y_1(t)+1) dt = \int_0^x 2t(t^2+1) dt = \int_0^x (2t^3 + 2t) dt = \dfrac{x^4}{2} + x^2$
求极限解:原方程 $y' = 2x(y+1)$ 是可分离的
$\dfrac{dy}{y+1} = 2x dx$ → $\ln|y+1| = x^2 + C$
代入 $y(0)=0$:$\ln 1 = 0 + C$,$C=0$
极限解:$y = e^{x^2} - 1$
注意皮卡逼近序列 $y_n(x)$ 的极限正是 $e^{x^2} - 1$。
检验初值问题 $y' = |y|^{\frac{1}{2}}$,$y(0) = 0$ 是否满足存在唯一性定理的条件,若不满足请说明原因并讨论解的情况。
$f(x,y) = |y|^{1/2}$ 在 $(0,0)$ 附近连续 ✓
但 $\dfrac{\partial f}{\partial y} = \dfrac{1}{2}|y|^{-1/2} \cdot \text{sgn}(y)$,在 $y=0$ 处无界
$f$ 在 $y=0$ 附近不满足 Lipschitz 条件 ✗
解的情况:
(1) $y \equiv 0$ 是一个解
(2) 分离变量:$\dfrac{dy}{\sqrt{y}} = dx$,$2\sqrt{y} = x + C$,$y(0)=0$ ⇒ $C=0$
$y = \dfrac{x^2}{4}$($x \geq 0$)是另一个解
这就是为什么皮卡定理要求 Lipschitz 条件,仅连续不能保证解唯一。
2.2 解的延拓
对于初值问题 $y' = y^2$,$y(0) = 1$,求其解并讨论解的最大存在区间。
分离变量:$\dfrac{dy}{y^2} = dx$($y\neq 0$)
积分:$-y^{-1} = x + C$
代入 $y(0)=1$:$-1 = C$,$C = -1$
$y = \dfrac{1}{1-x}$
解在 $x=1$ 处发生爆破(blow-up),因为 $\lim_{x\to 1^-} y = +\infty$
即使方程右端函数在全平面光滑,解也可能在有限时间内爆破,不能延拓到整个 $\mathbb{R}$。
讨论初值问题 $y' = 1 + y^2$,$y(0) = 0$ 的解的最大存在区间。
分离变量:$\dfrac{dy}{1+y^2} = dx$
积分:$\arctan y = x + C$
代入 $y(0)=0$:$0 = C$
解:$y = \tan x$
$y = \tan x$ 在 $x = \pm \dfrac{\pi}{2}$ 处无定义(趋于无穷大)
解的延拓受限于解自身趋于无穷大(爆破),与右端函数的定义域无关。
第3章 高阶微分方程 练习题
3.1 常系数线性齐次方程
求解下列齐次方程的通解:
(1) $y'' - 5y' + 6y = 0$
(2) $y'' + 4y' + 4y = 0$
(3) $y'' + 2y' + 5y = 0$
(1) 特征方程:$r^2 - 5r + 6 = 0$,$(r-2)(r-3)=0$,$r_1=2,\ r_2=3$
通解:$y = C_1 e^{2x} + C_2 e^{3x}$
(2) 特征方程:$r^2 + 4r + 4 = 0$,$(r+2)^2=0$,$r=-2$(二重根)
通解:$y = (C_1 + C_2 x)e^{-2x}$
(3) 特征方程:$r^2 + 2r + 5 = 0$,$r = -1 \pm 2i$
通解:$y = e^{-x}(C_1\cos 2x + C_2\sin 2x)$
求解初值问题:$y''' - 3y'' + 3y' - y = 0$,$y(0)=1,\ y'(0)=2,\ y''(0)=3$
特征方程:$r^3 - 3r^2 + 3r - 1 = 0$,$(r-1)^3 = 0$,$r=1$ 是三重根
通解:$y = (C_1 + C_2 x + C_3 x^2)e^x$
代入初值:
$y(0) = C_1 = 1$
$y' = (C_2 + 2C_3 x + C_1 + C_2 x + C_3 x^2)e^x$,$y'(0) = C_2 + C_1 = 2$ ⇒ $C_2 = 1$
$y'' = (2C_3 + 2C_2 + 4C_3 x + C_1 + C_2 x + C_3 x^2)e^x$,$y''(0) = 2C_3 + 2C_2 + C_1 = 3$
$2C_3 + 2 + 1 = 3$ ⇒ $C_3 = 0$
特解:$y = (1 + x)e^x$
3.2 常系数线性非齐次方程
用待定系数法求解:$y'' - 3y' + 2y = e^{3x}$
齐次方程特征方程:$r^2 - 3r + 2 = (r-1)(r-2)=0$,$r_1=1,\ r_2=2$
齐次通解:$y_h = C_1 e^x + C_2 e^{2x}$
非齐次项 $e^{3x}$,$3$ 不是特征根
设特解 $y_p = A e^{3x}$
代入:$(9A - 9A + 2A)e^{3x} = e^{3x}$
$2A = 1$,$A = \dfrac{1}{2}$
通解:$y = C_1 e^x + C_2 e^{2x} + \dfrac{1}{2}e^{3x}$
用常数变易法求解:$y'' + y = \sec x$
齐次解:$r^2 + 1 = 0$,$r = \pm i$,$y_h = C_1\cos x + C_2\sin x$
设 $y_p = u_1(x)\cos x + u_2(x)\sin x$
方程组:
$\begin{cases} u_1'\cos x + u_2'\sin x = 0 \\ -u_1'\sin x + u_2'\cos x = \sec x \end{cases}$
解出:$u_1' = -\tan x$,$u_2' = 1$
$u_1 = \ln|\cos x|$,$u_2 = x$
特解:$y_p = \cos x \cdot \ln|\cos x| + x\sin x$
通解:$y = C_1\cos x + C_2\sin x + \cos x\ln|\cos x| + x\sin x$
用待定系数法解:$y'' - 2y' + y = xe^x$
特征方程:$r^2 - 2r + 1 = (r-1)^2 = 0$,$r=1$ 是二重根
齐次通解:$y_h = (C_1 + C_2 x)e^x$
非齐次项 $xe^x$,$\lambda = 1$ 是二重特征根
设特解 $y_p = x^2(Ax + B)e^x = (Ax^3 + Bx^2)e^x$
求导代入:
$y_p' = [Ax^3 + (3A+B)x^2 + 2Bx]e^x$
$y_p'' = [Ax^3 + (6A+B)x^2 + (6A+4B)x + 2B]e^x$
代入 $y'' - 2y' + y = xe^x$:
左边化简得 $(6Ax + 2B)e^x = xe^x$
$6A = 1$,$2B = 0$ ⇒ $A = \dfrac{1}{6}$,$B = 0$
通解:$y = (C_1 + C_2 x)e^x + \dfrac{1}{6}x^3 e^x$
3.3 欧拉方程
求解欧拉方程:$x^2 y'' - 2xy' + 2y = 0$
令 $x = e^t$($x>0$),则 $t = \ln x$,$y' = \dfrac{dy}{dx} = \dfrac{1}{x}\dfrac{dy}{dt}$
$y'' = \dfrac{1}{x^2}\left(\dfrac{d^2y}{dt^2} - \dfrac{dy}{dt}\right)$
代入得:$\dfrac{d^2y}{dt^2} - \dfrac{dy}{dt} - 2\dfrac{dy}{dt} + 2y = 0$
$\dfrac{d^2y}{dt^2} - 3\dfrac{dy}{dt} + 2y = 0$
特征方程:$r^2 - 3r + 2 = (r-1)(r-2)=0$,$r_1=1,\ r_2=2$
关于 $t$ 的通解:$y = C_1 e^t + C_2 e^{2t}$
回代 $x = e^t$:$y = C_1 x + C_2 x^2$
求解欧拉方程:$x^2 y'' + xy' + y = 0$,$x > 0$
令 $x = e^t$,代入变换公式:
$y' = \dfrac{1}{x}\dfrac{dy}{dt}$,$y'' = \dfrac{1}{x^2}\left(\dfrac{d^2y}{dt^2} - \dfrac{dy}{dt}\right)$
代入得:$\dfrac{d^2y}{dt^2} - \dfrac{dy}{dt} + \dfrac{dy}{dt} + y = 0$
$\dfrac{d^2y}{dt^2} + y = 0$
特征方程:$r^2 + 1 = 0$,$r = \pm i$
关于 $t$ 的通解:$y = C_1\cos t + C_2\sin t$
回代 $t = \ln x$:$y = C_1\cos(\ln x) + C_2\sin(\ln x)$
第4章 线性微分方程组 练习题
4.1 一阶线性微分方程组
将下列高阶方程化为一阶方程组:$y'' + 3y' + 2y = \sin x$
令 $x_1 = y$,$x_2 = y'$,则:
$x_1' = x_2$
$x_2' = y'' = -3y' - 2y + \sin x = -3x_2 - 2x_1 + \sin x$
矩阵形式:$\begin{pmatrix} x_1 \\ x_2 \end{pmatrix}' = \begin{pmatrix} 0 & 1 \\ -2 & -3 \end{pmatrix}\begin{pmatrix} x_1 \\ x_2 \end{pmatrix} + \begin{pmatrix} 0 \\ \sin x \end{pmatrix}$
即 $X' = AX + F$,其中 $A = \begin{pmatrix}0&1\\-2&-3\end{pmatrix}$,$F = \begin{pmatrix}0\\\sin x\end{pmatrix}$。
求解齐次线性方程组:$\begin{cases} x_1' = x_1 + 2x_2 \\ x_2' = 3x_1 + 2x_2 \end{cases}$
矩阵形式:$X' = AX$,$A = \begin{pmatrix}1&2\\3&2\end{pmatrix}$
特征方程:$\det(A - \lambda I) = \begin{vmatrix}1-\lambda&2\\3&2-\lambda\end{vmatrix} = (1-\lambda)(2-\lambda) - 6 = \lambda^2 - 3\lambda - 4 = 0$
$\lambda_1 = 4$,$\lambda_2 = -1$
$\lambda_1 = 4$:$(A-4I)v = \begin{pmatrix}-3&2\\3&-2\end{pmatrix}v = 0$,$v_1 = \begin{pmatrix}2\\3\end{pmatrix}$
$\lambda_2 = -1$:$(A+I)v = \begin{pmatrix}2&2\\3&3\end{pmatrix}v = 0$,$v_2 = \begin{pmatrix}1\\-1\end{pmatrix}$
通解:$X = C_1\begin{pmatrix}2\\3\end{pmatrix}e^{4x} + C_2\begin{pmatrix}1\\-1\end{pmatrix}e^{-x}$
4.2 齐次方程组的基解矩阵
求矩阵 $A = \begin{pmatrix}0&1\\-1&0\end{pmatrix}$ 的矩阵指数 $e^{Ax}$。
方法一:特征值法。$A$ 的特征值 $\lambda = \pm i$
由 $e^{Ax}$ 公式:$e^{Ax} = \begin{pmatrix}\cos x & \sin x\\ -\sin x & \cos x\end{pmatrix}$
方法二(验证):级数展开
$A^2 = \begin{pmatrix}-1&0\\0&-1\end{pmatrix} = -I$,$A^3 = -A$,$A^4 = I$
$e^{Ax} = I + Ax + \frac{A^2 x^2}{2!} + \frac{A^3 x^3}{3!} + \cdots$
$= \left(1-\frac{x^2}{2!}+\frac{x^4}{4!}-\cdots\right)I + \left(x-\frac{x^3}{3!}+\cdots\right)A$
$= \cos x \cdot I + \sin x \cdot A$
$= \begin{pmatrix}\cos x & \sin x\\ -\sin x & \cos x\end{pmatrix}$ ✓
对于 $X' = AX$,$A = \begin{pmatrix}0&1\\-2&-3\end{pmatrix}$,求基解矩阵 $\Phi(x)$ 满足 $\Phi(0) = I$。
特征方程:$\det(A - \lambda I) = \begin{vmatrix}-\lambda&1\\-2&-3-\lambda\end{vmatrix} = \lambda^2 + 3\lambda + 2 = (\lambda+1)(\lambda+2)=0$
$\lambda_1 = -1$,$\lambda_2 = -2$
$\lambda_1 = -1$:$(A+I)v = \begin{pmatrix}1&1\\-2&-2\end{pmatrix}v=0$,$v_1 = \begin{pmatrix}1\\-1\end{pmatrix}$
$\lambda_2 = -2$:$(A+2I)v = \begin{pmatrix}2&1\\-2&-1\end{pmatrix}v=0$,$v_2 = \begin{pmatrix}1\\-2\end{pmatrix}$
基本解矩阵:$\Psi(x) = \begin{pmatrix}e^{-x} & e^{-2x}\\ -e^{-x} & -2e^{-2x}\end{pmatrix}$
$\Psi(0) = \begin{pmatrix}1&1\\-1&-2\end{pmatrix}$
$\Phi(x) = \Psi(x)\Psi(0)^{-1}$
$\Psi(0)^{-1} = \begin{pmatrix}2&1\\-1&-1\end{pmatrix}$
求满足 $\Phi(0)=I$ 的基解矩阵:$\Phi'(x) = A\Phi(x)$,其中 $A = \begin{pmatrix}2&1\\0&2\end{pmatrix}$(约当块情形)。
$A$ 有二重特征值 $\lambda = 2$,但只有一个特征向量
将 $A$ 写为 $A = 2I + N$,其中 $N = \begin{pmatrix}0&1\\0&0\end{pmatrix}$,$N^2 = 0$(幂零矩阵)
由于 $2I$ 与 $N$ 可交换:
$e^{Ax} = e^{(2I+N)x} = e^{2Ix} \cdot e^{Nx}$
$e^{2Ix} = e^{2x}I$
$e^{Nx} = I + Nx = \begin{pmatrix}1&x\\0&1\end{pmatrix}$
当 $A$ 有约当块时,基解矩阵的指数公式中出现 $x^k e^{\lambda x}$ 形式的项。
4.3 非齐次方程组的解法
用常数变易法求解初值问题:$X' = \begin{pmatrix}0&1\\-1&0\end{pmatrix}X + \begin{pmatrix}0\\\sin x\end{pmatrix}$,$X(0) = \begin{pmatrix}0\\0\end{pmatrix}$
齐次基解矩阵:$\Phi(x) = \begin{pmatrix}\cos x & \sin x\\ -\sin x & \cos x\end{pmatrix}$(由 4.2 第1题)
常数变易公式:$X(x) = \Phi(x)\left[\Phi(0)^{-1}X(0) + \int_0^x \Phi(t)^{-1}F(t) dt\right]$
$\Phi(0)^{-1} = I$,$X(0)=0$,所以 $X(x) = \Phi(x)\int_0^x \Phi(t)^{-1}F(t) dt$
$\Phi(t)^{-1} = \begin{pmatrix}\cos t & -\sin t\\ \sin t & \cos t\end{pmatrix}$
$\int_0^x \begin{pmatrix}\cos t & -\sin t\\ \sin t & \cos t\end{pmatrix}\begin{pmatrix}0\\ \sin t\end{pmatrix} dt = \int_0^x \begin{pmatrix}-\sin^2 t\\ \sin t\cos t\end{pmatrix} dt$
$= \begin{pmatrix}\int_0^x -\frac{1-\cos 2t}{2} dt\\ \int_0^x \frac{1}{2}\sin 2t dt\end{pmatrix} = \begin{pmatrix}-\frac{x}{2} + \frac{\sin 2x}{4}\\ \frac{1-\cos 2x}{4}\end{pmatrix}$
$X(x) = \begin{pmatrix}\cos x & \sin x\\ -\sin x & \cos x\end{pmatrix}\begin{pmatrix}-\frac{x}{2} + \frac{\sin 2x}{4}\\ \frac{1-\cos 2x}{4}\end{pmatrix}$
化简得:$X(x) = \begin{pmatrix}-\frac{x}{2}\cos x + \frac{1}{2}\sin x\\ \frac{x}{2}\sin x\end{pmatrix}$
求解非齐次方程组:$X' = \begin{pmatrix}1&2\\3&2\end{pmatrix}X + \begin{pmatrix}e^x\\0\end{pmatrix}$
由 4.1 第2题知齐次通解:$X_h = C_1\begin{pmatrix}2\\3\end{pmatrix}e^{4x} + C_2\begin{pmatrix}1\\-1\end{pmatrix}e^{-x}$
基解矩阵:$\Psi(x) = \begin{pmatrix}2e^{4x} & e^{-x}\\ 3e^{4x} & -e^{-x}\end{pmatrix}$
$\Psi^{-1}(x)$ 较复杂,改用待定系数法(观察非齐次项形式)
设特解 $X_p = \begin{pmatrix}A\\B\end{pmatrix}e^x$,代入:
$\begin{pmatrix}A\\B\end{pmatrix}e^x = \begin{pmatrix}1&2\\3&2\end{pmatrix}\begin{pmatrix}A\\B\end{pmatrix}e^x + \begin{pmatrix}1\\0\end{pmatrix}e^x$
$\begin{cases} A = A + 2B + 1 \\ B = 3A + 2B \end{cases}$
由第一式:$2B + 1 = 0$,$B = -\dfrac{1}{2}$
由第二式:$0 = 3A + B$,$A = \dfrac{1}{6}$
通解:$X = C_1\begin{pmatrix}2\\3\end{pmatrix}e^{4x} + C_2\begin{pmatrix}1\\-1\end{pmatrix}e^{-x} + \begin{pmatrix}\frac{1}{6}\\-\frac{1}{2}\end{pmatrix}e^x$
第5章 定性理论与稳定性 练习题
5.1 相图与轨线
对自治系统 $\begin{cases} x' = y \\ y' = -x \end{cases}$,求其轨线方程并判断平衡点 $(0,0)$ 的类型。
消去参数:$\dfrac{dy}{dx} = \dfrac{y'}{x'} = \dfrac{-x}{y}$
$y dy = -x dx$
积分:$\dfrac{1}{2}y^2 = -\dfrac{1}{2}x^2 + C$
轨线方程:$x^2 + y^2 = C$(以原点为圆心的同心圆族)
平衡点 $(0,0)$ 处系数矩阵 $A = \begin{pmatrix}0&1\\-1&0\end{pmatrix}$
特征值 $\lambda = \pm i$(纯虚数)
中心点是 Lyapunov 稳定的,但不是渐近稳定的。
分析系统 $\begin{cases} x' = x - y \\ y' = x + y \end{cases}$ 的平衡点 $(0,0)$ 的类型,并画出相图的草图特征。
系数矩阵 $A = \begin{pmatrix}1&-1\\1&1\end{pmatrix}$
特征方程:$\det(A-\lambda I) = \begin{vmatrix}1-\lambda&-1\\1&1-\lambda\end{vmatrix} = (1-\lambda)^2 + 1 = 0$
$\lambda = 1 \pm i$(实部为正的共轭复数)
相图特征:轨线从平衡点向外螺旋式远离,呈发散趋势。
当特征值为共轭复数且实部 $>0$ 时,平衡点为不稳定焦点。
对于非线性系统 $\begin{cases} x' = y + x(1 - x^2 - y^2) \\ y' = -x + y(1 - x^2 - y^2) \end{cases}$,引入极坐标分析其极限环。
令 $x = r\cos\theta$,$y = r\sin\theta$
$r^2 = x^2 + y^2$,则 $rr' = xx' + yy'$
$xx' + yy' = x(y + x(1-r^2)) + y(-x + y(1-r^2))$
$= xy + x^2(1-r^2) - xy + y^2(1-r^2) = (x^2+y^2)(1-r^2) = r^2(1-r^2)$
所以 $r' = r(1-r^2)$
又 $\theta' = \dfrac{xy' - yx'}{r^2} = \dfrac{x(-x + y(1-r^2)) - y(y + x(1-r^2))}{r^2}$
$= \dfrac{-x^2 - y^2}{r^2} = -1$
极坐标下系统:$\begin{cases} r' = r(1-r^2) \\ \theta' = -1 \end{cases}$
$r=0$ 是不稳定平衡点,$r=1$ 是稳定的极限环
从任何 $r>0$ 出发的轨线都螺旋趋近于单位圆 $r=1$。
5.2 稳定性
判断下列系统平衡点 $(0,0)$ 的稳定性:
(1) $x' = -2x$,$y' = -3y$
(2) $x' = 2x$,$y' = -y$
(1) $A = \begin{pmatrix}-2&0\\0&-3\end{pmatrix}$,特征值 $\lambda_1 = -2 < 0$,$\lambda_2 = -3 < 0$
解:$x(t)=x_0 e^{-2t}$,$y(t)=y_0 e^{-3t}$,$t\to\infty$ 时 $(x,y)\to(0,0)$ ✓
(2) $A = \begin{pmatrix}2&0\\0&-1\end{pmatrix}$,特征值 $\lambda_1 = 2 > 0$,$\lambda_2 = -1 < 0$
虽然 $y(t)\to 0$,但 $x(t) = x_0 e^{2t} \to \infty$,平衡点不稳定。
鞍点处有一个方向稳定,一个方向不稳定,整体上是不稳定的。
分析系统 $x'' + x' + x = 0$ 对应的一阶方程组在 $(0,0)$ 处的稳定性。
令 $x_1 = x$,$x_2 = x'$,化为方程组:
$\begin{cases} x_1' = x_2 \\ x_2' = -x_1 - x_2 \end{cases}$
系数矩阵 $A = \begin{pmatrix}0&1\\-1&-1\end{pmatrix}$
特征方程:$\det(A-\lambda I) = \lambda^2 + \lambda + 1 = 0$
$\lambda = \dfrac{-1 \pm \sqrt{3}i}{2}$,实部 $-\dfrac{1}{2} < 0$
由于阻尼项 $x'$ 的存在($x'' + x' + x = 0$ 是阻尼振动方程),能量逐渐耗散,解趋于平衡点。
5.3 Lyapunov直接法
用 Lyapunov 直接法判断系统 $x' = -x^3$ 在平衡点 $x=0$ 处的稳定性,取 $V(x) = x^2$ 为 Lyapunov 函数。
$V(x) = x^2$ 是正定函数
$\dot V(x) = \dfrac{dV}{dt} = \dfrac{dV}{dx}\cdot\dfrac{dx}{dt} = 2x \cdot (-x^3) = -2x^4$
$\dot V(x) \leq 0$,且 $\dot V(x) = 0$ 仅当 $x=0$
$\dot V$ 是负定函数
根据 Lyapunov 稳定性定理:
V 正定且 $\dot V$ 负定 ⇒ 平衡点 $x=0$ 是渐近稳定的。
Lyapunov直接法不需要求解方程,通过构造正定函数并分析其沿轨线的导数来判断稳定性。
对非线性系统 $\begin{cases} x' = -x - y^2 \\ y' = y - xy \end{cases}$,用 Lyapunov 函数 $V = x^2 + y^2$ 判断平衡点 $(0,0)$ 的稳定性。
$V(x,y) = x^2 + y^2$ 正定
$\dot V = 2x(-x-y^2) + 2y(y-xy)$
$= -2x^2 - 2xy^2 + 2y^2 - 2xy^2$
$= -2x^2 + 2y^2 - 4xy^2$
$= -2x^2 + 2y^2(1 - 2x)$
在 $(0,0)$ 附近,$\dot V$ 的符号不确定($x^2$ 项负,$y^2$ 项正)
这说明用 $V = x^2 + y^2$ 无法直接判断。
线性化系统:$A = \begin{pmatrix}-1&0\\0&1\end{pmatrix}$
特征值 $\lambda_1 = -1$,$\lambda_2 = 1$(一正一负)
Lyapunov 函数构造需要技巧,选错函数可能无法得到结论。此时可借助线性化近似判断。
考虑受迫摆方程 $x'' + \sin x = 0$(无阻尼)。化为方程组并用 $V = \frac{1}{2}y^2 + (1-\cos x)$ 分析平衡点 $(0,0)$ 和 $(\pi,0)$ 的稳定性。
令 $x_1 = x$,$x_2 = x'$,则:$\begin{cases} x_1' = x_2 \\ x_2' = -\sin x_1 \end{cases}$
$V = \dfrac{1}{2}x_2^2 + (1-\cos x_1)$
$V$ 在 $(0,0)$ 附近正定(因为 $1-\cos x_1 \approx \dfrac{x_1^2}{2}$)
$\dot V = x_2 \cdot x_2' + \sin x_1 \cdot x_1' = x_2(-\sin x_1) + \sin x_1 \cdot x_2 = 0$
$V$ 就是系统的总能量(动能+势能),$\dot V = 0$ 表示能量守恒。
令 $u = x_1 - \pi$,$v = x_2$
方程化为:$u' = v$,$v' = -\sin(u+\pi) = \sin u$
在 $(0,0)$ 线性化:特征值 $\lambda = \pm 1$(一正一负)
$(\pi,0)$ 是不稳定的鞍点(对应摆的倒立位置)。